Megjithatë, raportet ndërkombëtare tregojnë se për shumicën e qytetarëve ndikimi i këtyre reformave ende nuk ndihet.

Ajri i ndotur, menaxhimi i dobët i mbeturinave, ndotja e ujërave dhe mungesa e investimeve në infrastrukturën mjedisore vazhdojnë të jenë pjesë e jetës së përditshme.

Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 20261 vlerëson se Kosova përballet me disa nga sfidat më të mëdha mjedisore në rajon.

Sipas raportit, vendi vazhdon të mbështetet kryesisht në prodhimin e energjisë nga qymyri.

Kjo e bën furnizimin me energji të varur nga termocentralet e vjetra, të cilat janë ndër burimet kryesore të ndotjes së ajrit.

Raporti thekson se ndotja industriale, teknologjitë e vjetruara, proceset e ndërtimit dhe minierat vazhdojnë të ndikojnë negativisht në cilësinë e ajrit dhe të tokës.

Rajonet e Obiliqit, Prishtinës dhe Mitrovicës përmenden si ndër zonat më të prekura.

Në këto zona, ndotja lidhet me një rrezik më të lartë për probleme shëndetësore, veçanërisht te fëmijët, të moshuarit dhe personat me sëmundje kronike.

Raporti vëren se ndryshimet klimatike po bëhen gjithashtu gjithnjë e më të dukshme.

Temperaturat më të larta, periudhat më të gjata të thatësisë dhe moti ekstrem po krijojnë sfida të reja për bujqësinë, furnizimin me ujë dhe shëndetin publik.

Megjithatë, zbatimi i politikave klimatike mbetet i kufizuar.

Edhe pse Strategjia për Ndryshimet Klimatike është miratuar prej disa vitesh dhe Kuvendi e ka miratuar Ligjin për Ndryshimet Klimatike në vitin 2024, raporti thekson se shumë masa ende nuk janë zbatuar në praktikë.

Një tjetër problem mbetet menaxhimi i mbeturinave.

Sipas raportit, mungesa e investimeve në infrastrukturë dhe mbikëqyrja e dobët kanë bërë që shërbimet e grumbullimit dhe trajtimit të mbeturinave të mos jenë të njëjta në të gjitha komunat.

Në disa zona, deponitë ilegale vazhdojnë të jenë problem i përditshëm.

Edhe furnizimi me ujë mbetet sfidë.

Raporti i referohet të dhënave të UNICEF-it, sipas të cilave rreth 92 për qind e popullsisë ka qasje në shërbime bazë të ujit, por vetëm rreth 55 për qind kanë qasje në burime uji që konsiderohen plotësisht të sigurta sipas standardeve ndërkombëtare.

Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim vlerëson se cilësia e shërbimeve të kanalizimit dhe trajtimit të ujërave mbetet e dobët për shkak të mungesës së investimeve.

Pasojat nuk ndihen vetëm në mjedis.

Ato ndikojnë edhe në ekonomi.

Ndotja e ajrit i rrit shpenzimet për kujdes shëndetësor.

Problemet me furnizimin me ujë ndikojnë në bujqësi dhe industri.

Menaxhimi i dobët i mbeturinave ndikon në turizëm dhe në cilësinë e jetës në komunitete.

Raporti thekson se komunitetet më të cenueshme, përfshirë romët, ashkalinjtë dhe egjiptianët, shpesh jetojnë pranë zonave industriale ose deponive dhe përballen me ekspozim më të madh ndaj ndotjes.

Për qytetarët, mbrojtja e mjedisit nuk është vetëm një debat për politikat publike.

Ajo lidhet me ajrin që marrin frymë.

Me ujin që e pinë.

Me tokën ku e kultivojnë ushqimin.

Me parkun ku luajnë fëmijët.

Me cilësinë e jetës në lagjen ku jetojnë.

Raporti i Bertelsmann Stiftung arrin në përfundimin se Kosova e ka krijuar bazën ligjore për politika më të avancuara mjedisore.

Megjithatë, sfida kryesore mbetet zbatimi.

Pa investime në energji më të pastër, në sistemet e ujësjellësit dhe kanalizimit, në menaxhimin modern të mbeturinave dhe në zbatimin e ligjeve mjedisore, qytetarët do të vazhdojnë t’i ndjejnë pasojat çdo ditë.

Në fund, cilësia e jetës nuk matet vetëm me të ardhurat ose numrin e vendeve të punës.

Ajo matet edhe me ajrin që e thithim, ujin që e konsumojmë dhe mjedisin që ua lëmë brezave që vijnë.

Megjithatë, raportet ndërkombëtare tregojnë se shumë qytetarë vazhdojnë të përballen me procedura të gjata, shërbime të ngadalta dhe një administratë që ende nuk funksionon me standardet që i kërkon një shtet modern.

Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 20261 vlerëson se reforma në administratën publike ka përparuar më ngadalë sesa ishte planifikuar.

Sipas raportit, ligje të reja janë miratuar për ta bërë administratën më profesionale dhe më transparente, por ndikimi i tyre ende nuk është ndier në praktikë.

Një nga problemet kryesore mbetet punësimi.

Raporti vëren se rekrutimi në administratën publike vazhdon të ndikohet nga lidhjet politike, klientelizmi dhe interesat e grupeve të ndryshme, në vend që të mbështetet plotësisht në meritë dhe konkurrencë.

Kjo ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e shërbimeve që e marrin qytetarët.

Kur administrata nuk ndërtohet mbi profesionalizëm, procedurat bëhen më të ngadalta dhe vendimmarrja më pak efikase.

Raporti thekson gjithashtu se administrata publike në Kosovë mbetet shumë e madhe për madhësinë e vendit.

Rreth 70 mijë nëpunës publikë punojnë në institucione shtetërore, ndërsa reforma që synon rritjen e efikasitetit ende nuk i ka dhënë rezultatet e pritura.

Në të njëjtën kohë, mbikëqyrja institucionale mbetet e dobët.

Edhe pse Zyra Kombëtare e Auditimit publikon rregullisht gjetje dhe rekomandime për institucionet publike, raporti vëren se një pjesë e tyre nuk zbatohen.

Kjo nënkupton se problemet e evidentuara shpesh përsëriten nga një vit në tjetrin.

Edhe sistemi gjyqësor ndikon në cilësinë e administratës.

Raporti thekson se procedurat gjyqësore administrative janë të gjata, duke e bërë më të vështirë që qytetarët t’i mbrojnë të drejtat e tyre kur nuk pajtohen me vendimet e institucioneve.

Në praktikë, kjo mund të nënkuptojë muaj ose vite pritjeje për zgjidhjen e një kontesti administrativ.

Një tjetër sfidë mbetet ofrimi i shërbimeve në të gjithë territorin.

Raporti vëren se qytetarët në zonat rurale vazhdojnë të kenë qasje më të kufizuar në shërbime publike sesa ata që jetojnë në qendrat më të mëdha urbane.

Në disa komuna mungojnë kapacitetet administrative, ndërsa në të tjera qytetarët duhet të udhëtojnë për të marrë dokumente ose shërbime që në vende të tjera ofrohen elektronikisht.

Qeveria ka premtuar zgjerimin e platformave digjitale dhe zhvillimin e administratës elektronike.

Sipas raportit, janë miratuar strategji për e-qeverisjen dhe sigurinë kibernetike, por zbatimi i tyre mbetet në faza të ndryshme.

Për qytetarët, kjo do të thotë se një pjesë e procedurave mund të kryhen në internet, ndërsa për shumë shërbime të tjera vazhdon të kërkohet paraqitja fizike në sportele.

Raporti vëren gjithashtu se koordinimi ndërmjet institucioneve nuk është gjithmonë efikas.

Kompetencat e mbivendosura dhe bashkëpunimi i pamjaftueshëm ndërmjet nivelit qendror dhe atij lokal shpesh krijojnë vonesa në zbatimin e politikave publike.

Kjo ndikon në fusha të ndryshme, nga arsimi dhe shëndetësia deri te planifikimi urban dhe investimet publike.

Për qytetarët, administrata publike nuk është një institucion abstrakt.

Ajo është sporteli ku aplikojnë për një çertifikatë.

Është komuna ku kërkojnë një leje ndërtimi.

Është zyra ku regjistrojnë një biznes.

Është institucioni që duhet t’u përgjigjet kur kërkojnë ndihmë ose informacion.

Kur këto shërbime funksionojnë mirë, qytetarët kursejnë kohë, para dhe energji.

Kur ato funksionojnë dobët, vonesat ndikojnë në jetën e përditshme, në investime dhe në besimin ndaj institucioneve.

Raporti i Bertelsmann Stiftung arrin në përfundimin se Kosova e ka ndërtuar bazën ligjore për një administratë më moderne.

Megjithatë, reforma nuk përfundon me miratimin e ligjeve.

Ajo matet me mënyrën se si qytetari e përjeton shërbimin.

Nëse dokumentet merren më shpejt, nëse procedurat bëhen më të thjeshta, nëse punësimi bazohet në meritë dhe nëse institucionet mbajnë përgjegjësi për punën e tyre, atëherë reforma fillon të shihet edhe jashtë zyrave të administratës.

Megjithatë, raportet ndërkombëtare tregojnë se zbatimi i këtyre ligjeve vazhdon të mbetet sfida më e madhe.

Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 20261 vlerëson se, ndonëse ekziston një bazë e fortë ligjore, shumë gra dhe grupe të margjinalizuara ende nuk gëzojnë mundësi të barabarta në punësim, arsim, ekonomi dhe qasje në shërbime publike.

Një nga problemet më të dukshme mbetet pjesëmarrja e grave në tregun e punës.

Sipas raportit, vetëm rreth 18 për qind e grave në Kosovë janë ekonomikisht aktive.

Kjo është një nga normat më të ulëta në Evropë.

Në praktikë, kjo do të thotë se shumica e grave nuk marrin pjesë në tregun formal të punës, pavarësisht nivelit të arsimimit apo aftësive profesionale.

Raporti thekson se kjo nuk lidhet vetëm me mungesën e vendeve të punës.

Një rol të rëndësishëm e luajnë mungesa e çerdheve, kujdesi për fëmijët dhe të moshuarit, si dhe pritjet tradicionale që përgjegjësia kryesore për familjen t’u mbetet grave.

Edhe pse gjithnjë e më shumë vajza i përfundojnë studimet universitare, shumë prej tyre nuk arrijnë ta shndërrojnë diplomën në një karrierë profesionale.

Sipas të dhënave të raportit, rreth 64 për qind e të diplomuarve në arsimin e lartë janë gra.

Megjithatë, kjo epërsi në arsim nuk reflektohet në punësim.

Raporti vëren se stereotipet gjinore dhe mungesa e politikave mbështetëse vazhdojnë ta kufizojnë pjesëmarrjen e grave në ekonomi.

Problemet nuk përfundojnë me punësimin.

Dhuna në familje vazhdon të mbetet një shqetësim serioz.

Raporti i referohet të dhënave të Rrjetit të Grave të Kosovës, sipas të cilave 57 gra janë vrarë ndërmjet viteve 2010 dhe prillit 2024, kryesisht nga bashkëshortët ose partnerët e tyre.

Pavarësisht ligjeve ekzistuese, shumë gra hezitojnë t’i raportojnë rastet e dhunës.

Raporti thekson se mungesa e besimit te institucionet dhe frika nga paragjykimi shoqëror vazhdojnë ta pengojnë raportimin.

Sipas Amnesty International, reagimi institucional vazhdon të mbështetet kryesisht te procedurat penale, ndërsa mbështetja afatgjatë për viktimat mbetet e pamjaftueshme.

Sfida të ngjashme përballojnë edhe komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Raporti vëren se këto komunitete vazhdojnë të kenë qasje më të kufizuar në arsim, punësim dhe mbrojtje sociale.

Shumë fëmijë nga këto komunitete përballen me rrezik më të lartë për ta braktisur shkollën, ndërsa familjet e tyre kanë më pak mundësi të përfitojnë nga zhvillimi ekonomik.

Edhe personat me aftësi të kufizuara vazhdojnë të përballen me pengesa.

Në shumë komuna mungojnë infrastruktura e përshtatur, transporti publik i qasshëm dhe shërbimet mbështetëse që do t’u mundësonin pjesëmarrje të plotë në arsim dhe punë.

Raporti vëren gjithashtu se banorët e zonave rurale kanë qasje më të kufizuar në shumë shërbime publike krahasuar me qytetet më të mëdha.

Për qytetarët, barazia nuk matet vetëm me ligje të miratuara në Kuvend.

Ajo matet me mundësinë për të gjetur punë pa diskriminim.

Me mundësinë që një nënë të rikthehet në punë pasi e lind fëmijën.

Me qasjen e një fëmije me aftësi të kufizuara në shkollë.

Me mundësinë që një vajzë nga një fshat i largët ta ketë të njëjtën mundësi arsimimi si bashkëmoshatarët e saj në qytet.

Raporti thekson se Kosova ka bërë përparim në përfaqësimin politik të grave.

Falë kuotave kushtetuese dhe ndryshimeve ligjore, gratë sot zënë një pjesë të konsiderueshme të vendeve në Kuvend.

Megjithatë, përfaqësimi politik nuk ka sjellë ende barazi të plotë në ekonomi dhe në jetën e përditshme.

Për autorët e raportit, sfida e radhës nuk është miratimi i ligjeve të reja.

Sfida është zbatimi i tyre.

Sepse vetëm atëherë barazia kalon nga letra në jetën reale të qytetarëve.

REPUBLIKA

Pas rritjes së punësimit në Kosovë punëtorët e paguajnë çmimin më të lartë

Kosova ka shënuar përparim në disa tregues ekonomikë gjatë viteve të fundit. Papunësia ka rënë, ekonomia është zgjeruar dhe inflacioni është stabilizuar pas krizës së çmimeve të shkaktuar nga lufta në Ukrainë. Megjithatë, raportet më të fundit ndërkombëtare…

Read more

14 days ago

Megjithatë, raportet ndërkombëtare1 tregojnë se tregu i punës vazhdon të përballet me një paradoks.

Nga njëra anë, mijëra të rinj diplomohen çdo vit. Nga ana tjetër, bizneset raportojnë mungesë të fuqisë punëtore të kualifikuar, ndërsa shumë të rinj nuk arrijnë të gjejnë punë në profesionin për të cilin janë arsimuar.

Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 2026 vlerëson se sistemi arsimor në Kosovë vazhdon të përballet me probleme strukturore që e kufizojnë zhvillimin ekonomik të vendit.

Sipas raportit, Kosova ndan rreth 4.6 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto për arsimin. Ky nivel financimi është i krahasueshëm me disa vende të rajonit, por sfida nuk lidhet vetëm me shumën e investimeve.

Problemi kryesor mbetet cilësia.

Raporti thekson se arsimi profesional ende nuk i përgjigjet plotësisht nevojave të ekonomisë, ndërsa lidhja mes shkollave, universiteteve dhe sektorit privat mbetet e dobët.

Në shumë raste, studentët i përfundojnë studimet pa i fituar aftësitë praktike që kërkohen nga punëdhënësit.

Për këtë arsye, shumë kompani investojnë vetë në trajnimin e punëtorëve të rinj pasi i punësojnë.

Në të njëjtën kohë, një pjesë e të rinjve vendosin të largohen nga Kosova për të kërkuar mundësi më të mira pune jashtë vendit2.

Raporti e lidh këtë fenomen jo vetëm me pagat, por edhe me mungesën e perspektivës profesionale.

Shumë të rinj nuk shohin mundësi për zhvillim afatgjatë në profesionin e tyre.

Një tjetër sfidë mbetet pabarazia në qasjen në arsim.

Shkollat fillore ofrojnë mësim në disa gjuhë, përfshirë shqipen, serbishten, boshnjakishten dhe turqishten. Megjithatë, dallimet ndërmjet zonave urbane dhe atyre rurale vazhdojnë të jenë të mëdha.

Në shumë komuna të vogla mungojnë laboratorët, pajisjet moderne dhe infrastruktura e nevojshme për mësim cilësor.

Kjo i kufizon mundësitë e nxënësve që jetojnë larg qendrave të mëdha.

Raporti thekson se arsimi i mesëm profesional është zgjeruar përmes modelit të arsimit dual, ku nxënësit e ndjekin njëkohësisht mësimin në shkollë dhe praktikën në kompani.

Ky model synon t’i përgatisë të rinjtë më mirë për tregun e punës.

Megjithatë, zbatimi mbetet i kufizuar dhe ende nuk përfshin një numër të madh nxënësish.

Edhe arsimi universitar përballet me sfida.

Kosova ka tre universitete publike dhe disa institucione të tjera të arsimit të lartë, por raporti ngre shqetësime për cilësinë e një pjese të institucioneve private.

Në të njëjtën kohë, financimi për kërkimin shkencor mbetet shumë i ulët.

Sipas të dhënave të raportit, Kosova shpenzon vetëm rreth 0.1 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto për kërkim dhe zhvillim, shumë më pak se mesatarja e Bashkimit Evropian.

Kjo e kufizon mundësinë që universitetet të zhvillojnë inovacion, teknologji dhe projekte kërkimore që do ta ndihmonin ekonominë.

Një problem tjetër lidhet me përfshirjen.

Raporti vëren se fëmijët nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian vazhdojnë të kenë rrezik më të lartë për ta braktisur shkollën.

Edhe fëmijët me aftësi të kufizuara përballen me pengesa në qasjen në transport, ambiente të përshtatura dhe mbështetje profesionale.

Në të njëjtën kohë, sistemi arsimor mbetet i ndarë sipas komuniteteve etnike.

Në disa pjesë të vendit funksionojnë sisteme të ndryshme arsimore, gjë që i kufizon kontaktet ndërmjet nxënësve dhe e vështirëson ndërtimin e marrëdhënieve afatgjata mes komuniteteve.

Për familjet, cilësia e arsimit nuk është vetëm çështje diplomash.

Ajo ndikon drejtpërdrejt në mundësinë që fëmijët të gjejnë punë, të ndërtojnë karrierë dhe të qëndrojnë në Kosovë.

Kur arsimi nuk përputhet me nevojat e ekonomisë, pasojat ndihen nga të gjithë.

Bizneset nuk gjejnë punëtorët që kërkojnë.

Të rinjtë nuk gjejnë profesionin që kanë studiuar.

Ekonomia e humb potencialin e zhvillimit.

Raporti i Bertelsmann Stiftung arrin në përfundimin se Kosova ka bërë përparim në zgjerimin e qasjes në arsim dhe në mbështetjen financiare për studentët.

Megjithatë, reforma më e rëndësishme mbetet përpara.

Ajo lidhet me përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies, lidhjen më të fortë mes arsimit dhe tregut të punës, investimet në kërkimin shkencor dhe krijimin e kushteve që të rinjtë ta shohin të ardhmen e tyre profesionale në Kosovë, e jo jashtë saj.

2

REPUBLIKA

Kosova po krijon më shumë vende pune. Pse të rinjtë vazhdojnë të largohen?

Kosova po regjistron disa nga treguesit ekonomikë më pozitivë që nga shpallja e pavarësisë. Papunësia ka rënë ndjeshëm, ekonomia është rritur dhe inflacioni është stabilizuar pas goditjeve të viteve të fundit. Megjithatë, një pjesë e madhe e të rinjve vazhdon ta shohë emigrimin si rrugën më të mirë për ta ndërtuar të ardhmen. Kjo e krijon një paradoks q…

Read more

12 days ago

Megjithatë, raportet ndërkombëtare dhe organizatat vendore arrijnë në një përfundim të përbashkët.

Shumë qytetarë vazhdojnë të përballen me shërbime të dobëta shëndetësore dhe mbështetje sociale që nuk i përgjigjen plotësisht nevojave të tyre.

Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 2026 vlerëson se qeveria ka ndërmarrë hapa për zgjerimin e politikave sociale, por sistemi vazhdon të mbetet i dobët dhe me dallime të mëdha ndërmjet qyteteve dhe zonave rurale.

Sipas raportit, buxheti për mbrojtjen sociale në vitin 2024 arriti në rreth 26 për qind të shpenzimeve totale të shtetit, ose afërsisht 8 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto.

Kjo e përfaqëson një rritje krahasuar me vitet e mëparshme.

Në këtë periudhë u zgjeruan pagesat për lehonat, u vazhduan shtesat për fëmijët deri në moshën 16-vjeçare, u hoqën tarifat e studimit në universitetet publike dhe u rritën pensionet minimale.

Qeveria vendosi gjithashtu subvencione për kredi konsumatore deri në 10 mijë euro dhe e shtoi financimin për pensionet bazë.

Këto masa synonin ta lehtësonin barrën financiare të familjeve në një periudhë kur inflacioni dhe rritja e çmimeve i kishin prekur buxhetet familjare.

Por raporti vëren se, megjithëse shpenzimet janë rritur, Kosova vazhdon të investojë dukshëm më pak në mbrojtjen sociale sesa shumica e vendeve evropiane.

Mesatarja e vendeve të Evropës dhe Azisë Qendrore arrin rreth 17 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto, ndërsa Kosova shpenzon rreth gjysmën e kësaj përqindjeje.

Një pjesë e madhe e buxhetit vazhdon të shkojë për pensione.

Sipas raportit, rreth 76 për qind e gjithë buxhetit të mbrojtjes sociale përdoret për pensione, ndërsa një pjesë shumë më e vogël mbetet për shërbimet sociale, rehabilitimin, kujdesin për personat në nevojë dhe mbështetjen e familjeve më të cenueshme.

Kjo ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e shërbimeve që i marrin qytetarët.

Në shumë komuna mungojnë shërbimet e mjaftueshme për personat me aftësi të kufizuara, për të moshuarit që kanë nevojë për kujdes të vazhdueshëm dhe për familjet që përballen me varfëri.

Raporti thekson se grupet më të margjinalizuara, përfshirë komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian, vazhdojnë të kenë qasje më të kufizuar në sistemin e mbrojtjes sociale.

Një tjetër sfidë mbetet sistemi shëndetësor.

Edhe pse financimi për shëndetësinë është rritur, raporti vëren se në disa rajone shërbimet vazhdojnë të jenë shumë të kufizuara.

Në disa zona rurale qytetarët ende duhet të udhëtojnë dhjetëra kilometra për të marrë shërbime bazë mjekësore.

Edhe në qytetet më të mëdha, mungesa e personelit, pajisjeve dhe listat e gjata të pritjes mbeten pjesë e përditshmërisë.

Për shumë familje kjo nënkupton shpenzime shtesë.

Kur një shërbim nuk ofrohet në sektorin publik, qytetarët shpesh detyrohen t’i drejtohen klinikave private.

Raporti vëren se rreth 40 për qind e shpenzimeve për kujdes shëndetësor në Kosovë mbulohen nga vetë qytetarët ose nga ndihma financiare e familjarëve që jetojnë jashtë vendit.

Kjo krijon dallime të mëdha mes familjeve që kanë mundësi financiare dhe atyre që nuk i përballojnë dot këto shpenzime.

Në të njëjtën kohë, sistemi social vazhdon të mbështetet në një masë të konsiderueshme nga remitancat.

Paratë që diaspora i dërgon çdo vit ndihmojnë mijëra familje t’i mbulojnë nevojat bazë, përfshirë ushqimin, ilaçet dhe shpenzimet mjekësore.

Por raporti paralajmëron se mbështetja te remitancat nuk mund ta zëvendësojë ndërtimin e një sistemi të qëndrueshëm të mbrojtjes sociale.

Një tjetër problem lidhet me fëmijët.

Megjithëse shtesat për fëmijët janë zgjeruar, raporti vëren se fëmijët përbëjnë rreth 30 për qind të popullsisë, por marrin vetëm rreth 23 për qind të shpenzimeve të mbrojtjes sociale.

Kjo do të thotë se investimet për zhvillimin e hershëm të fëmijëve, edukimin dhe mbështetjen sociale mbeten ende nën nivelin e nevojshëm.

Edhe kujdesi për gratë mbetet një sfidë.

Raporti thekson se mungesa e çerdheve dhe shërbimeve për kujdesin ndaj të moshuarve vazhdon ta kufizojë mundësinë që shumë gra të hyjnë ose të rikthehen në tregun e punës.

Kjo ndikon jo vetëm në të ardhurat familjare, por edhe në zhvillimin ekonomik të vendit.

Për qytetarët, mbrojtja sociale nuk matet vetëm me shumën që ndahet në buxhet.

Ajo matet me shërbimet që i marrin kur kanë nevojë. Kur një pensionist i gjen ilaçet në qendrën shëndetësore. Kur një nënë gjen vend në çerdhe për fëmijën.

Kur një person me aftësi të kufizuara i merr shërbimet rehabilituese pranë vendbanimit.

Kur një familje nuk detyrohet të marrë hua për ta paguar një ndërhyrje mjekësore.

Raporti i Bertelsmann Stiftung arrin në përfundimin se zgjerimi i përfitimeve sociale ka sjellë lehtësim për shumë familje.

Megjithatë, pa investime më të mëdha në cilësinë e shërbimeve publike, në infrastrukturën shëndetësore dhe në mbështetjen e grupeve më të cenueshme, një pjesë e qytetarëve do të vazhdojë të mos e ndjejë plotësisht këtë rritje të shpenzimeve.

Për shumicën e familjeve, pyetja nuk është vetëm sa para i ndan shteti.

Pyetja është nëse, kur kanë nevojë, sistemi është aty për t’i ndihmuar.

Raporti më i fundit i BIRN Kosovës, i përgatitur në bashkëpunim me Qendrën për Trajnim dhe Burime për Avokim dhe Fondacionin Jahjaga, arrin në përfundimin se shkeljet e sigurisë dhe shëndetit në punë vazhdojnë të hetohen dobët, ndërsa dënimet ndaj punëdhënësve shpesh mbeten të lehta.

Sipas të dhënave zyrtare të analizuara në raport, ndërmjet viteve 2023 dhe 2026, në Kosovë humbën jetën 46 punëtorë në aksidente në vendin e punës. Gjatë së njëjtës periudhë u regjistruan 1,709 aksidente pune.

Megjithatë, Sindikata e Pavarur e Punëtorëve të Sektorit Privat paraqet një pasqyrë edhe më shqetësuese.

Sipas sindikatës, numri i punëtorëve që humbën jetën gjatë kësaj periudhe arrin në 77. Dallimi vjen nga mënyra e llogaritjes. Institucionet regjistrojnë vetëm vdekjet që ndodhin në vendin e punës, ndërsa sindikata i përfshin edhe punëtorët që ndërruan jetë më vonë si pasojë e plagëve të marra gjatë punës.

Ky dallim ngre një pyetje të rëndësishme.

Sa e plotë është pasqyra që institucionet kanë për sigurinë në vendin e punës?

Raporti i BIRN-it argumenton se një pjesë e konsiderueshme e shkeljeve nuk arrijnë kurrë të hyjnë në statistikat zyrtare.

Autori kryesor i raportit, Kreshnik Gashi, e përshkroi këtë si një “shifër të errët”, duke paralajmëruar se shumë raste mbeten jashtë vëmendjes së institucioneve.

Sipas raportit, autoritetet shpesh reagojnë vetëm pasi ndodh një tragjedi.

Mungesa e helmetës, rripave mbrojtës, skelave të sigurta apo pajisjeve të tjera mbrojtëse nuk trajtohet gjithmonë si shkelje serioze nëse nuk ka viktima.

Autorët argumentojnë se kjo qasje e krijon një kulturë ku parandalimi mbetet në plan të dytë.

Në praktikë, kjo do të thotë se shumë punëdhënës përballen me pasoja vetëm pasi një punëtor plagoset rëndë ose e humb jetën.

Sektori i ndërtimit vazhdon të jetë më i ekspozuari ndaj aksidenteve fatale.

Puna në lartësi, përdorimi i makinerive të rënda dhe mungesa e masave mbrojtëse e bëjnë këtë sektor një nga profesionet me rrezikun më të madh në Kosovë.

Por raporti thekson se problemi nuk kufizohet vetëm te ndërtimtaria.

Edhe sektorë të tjerë të prodhimit dhe industrisë vazhdojnë të regjistrojnë aksidente serioze, ndërsa kontrollet parandaluese mbeten të pamjaftueshme.

Një tjetër problem që e identifikon raporti është koordinimi ndërmjet institucioneve.

Sipas analizës, Inspektorati i Punës dhe Prokuroria shpesh veprojnë paralelisht, pa bashkëpunim të mjaftueshëm.

Në raste kur inspektorët konstatojnë shkelje që mund të përbëjnë vepër penale, ato jo gjithmonë referohen për hetim penal.

Kjo krijon boshllëqe në zinxhirin e përgjegjësisë.

Punëdhënësi mund të gjobitet administrativisht, por procedura penale nuk zhvillohet gjithmonë edhe kur shkeljet janë serioze.

Raporti e analizon edhe mënyrën si gjykatat i trajtojnë këto raste.

Nga 37 aktgjykime penale të shqyrtuara, 35 përfunduan me shpallje fajësie.

Megjithatë, vetëm tre raste rezultuan me dënime efektive me burg prej një viti e gjysmë.

Vetëm në një rast gjykata vendosi edhe ndalim të ushtrimit të profesionit.

Në shumicën e vendimeve, gjykatat i kushtuan më shumë rëndësi rrethanave lehtësuese sesa atyre rënduese.

Raporti ngre shqetësim edhe për kohëzgjatjen e procedurave.

Familjet e viktimave presin mesatarisht tre vjet e gjysmë për një vendim të shkallës së parë.

Për ta marrë një vendim të formës së prerë nevojiten rreth 42 muaj.

Për familjet që kanë humbur një të afërm, kjo do të thotë vite pritjeje për drejtësi dhe për mundësinë e kompenzimit.

Raporti e kritikon edhe përdorimin e marrëveshjeve për pranimin e fajësisë ndërmjet prokurorisë dhe punëdhënësve.

Sipas autorëve, pasi arrihet një marrëveshje e tillë, viktimat ose familjet e tyre nuk kanë mundësi ta ankimojnë dënimin.

Kjo, sipas raportit, i kufizon të drejtat e tyre në proces.

Zëvendësministri i Punës, Familjes dhe Vlerave të Luftës, Agron Dobruna, pranoi gjatë prezantimit të raportit se legjislacioni i Kosovës është në masë të madhe i harmonizuar me direktivat e Bashkimit Evropian, por zbatimi mbetet sfidë.

Ai tha se kultura e parandalimit dhe menaxhimit të rrezikut është ende e dobët dhe se shumë punëtorë nuk janë mjaftueshëm të informuar për të drejtat e tyre.

Ky vlerësim përputhet edhe me gjetjet e raportit të Bertelsmann Stiftung.

Raporti ndërkombëtar vëren se Kosova i ka përmirësuar disa tregues ekonomikë, por administrata publike, drejtësia dhe zbatimi praktik i ligjeve vazhdojnë të përballen me dobësi institucionale.

Për qytetarët, këto dobësi nuk janë vetëm çështje procedurash.

Ato ndikojnë drejtpërdrejt në sigurinë e njerëzve që çdo mëngjes nisen për në punë.

Një inspektim i munguar, një procedurë e vonuar ose një shkelje që nuk ndëshkohet mund të ketë pasoja të pakthyeshme.

Siguria në punë nuk lidhet vetëm me jetën e punëtorit.

Kur një punëtor e humb jetën ose mbetet me aftësi të kufizuara, pasoja e prek të gjithë familjen. Humbet burimi kryesor i të ardhurave, rritet pasiguria ekonomike dhe shpesh familjarët përballen me vite procedurash gjyqësore.

Kjo ndikon edhe në ekonomi.

Punëtorët e trajnuar janë një nga burimet më të rëndësishme të zhvillimit. Humbja e tyre, kostot e aksidenteve dhe mungesa e standardeve të sigurisë e rrisin barrën për sistemin shëndetësor, sigurimet dhe bizneset.

Raporti i BIRN-it arrin në përfundimin se ndryshimi nuk kërkon vetëm ligje të reja.

Ai kërkon kontrolle më të shpeshta, bashkëpunim më të mirë ndërmjet institucioneve, hetime më të shpejta, dënime proporcionale me shkeljet dhe një kulturë ku siguria konsiderohet pjesë e pandashme e çdo vendi pune.

Për shumë qytetarë, puna është mënyra për ta siguruar jetesën.

Por ajo nuk duhet të jetë një rrezik për jetën.

Mbrojtja e punëtorëve nuk është vetëm detyrim ligjor i punëdhënësve dhe institucioneve.

Ajo është një tregues i mënyrës se si një shoqëri e vlerëson jetën dhe dinjitetin e njerëzve që e mbajnë ekonominë në lëvizje.

Read more

Read more