Ai u paraqit si një ushtrim gazetarie krahasuese, një udhëtim drejt një autonomie evropiane që e kishte kthyer konfliktin në bashkëjetesë dhe varfërinë në begati. Në leximin tim, dokumentari bëri diçka shumë më politike. Ai e zhvendosi pyetjen nga mënyra se si Serbia duhej ta respektonte sovranitetin e Kosovës, te sasia e pushtetit territorial që Kosova duhej t’ia dorëzonte një zone ku Beogradi vazhdonte ta sfidonte atë sovranitet2.

Duhet ta vendos menjëherë një kufi të qartë. Nuk kam gjetur provë se Albanian Post, themeluesi i saj Baton Haxhiu, ose kryeredaktori i atëhershëm Lirim Mehmetaj kishin dijeni për sulmin që do të ndodhte në Banjskë, e aq më pak se e bashkërenduan atë. Afërsia kohore nuk është provë bashkëpunimi. Por kronologjia dhe gjuha e dokumentarit janë me interes të madh publik, sepse 115 ditë pas publikimit të tij, një grup i armatosur serb e vrau rreshterin e Policisë së Kosovës Afrim Bunjaku dhe u përpoq, sipas një vendimi gjyqësor të shpallur në prill 2026, ta shkëpuste veriun e Kosovës dhe ta bashkonte me Serbinë3.

Historia nis më herët. Më 23 shtator 2022, ministrat e jashtëm të Serbisë dhe Rusisë nënshkruan në Nju Jork një plan konsultimesh për vitet 2023 dhe 2024. Dokumenti nuk ishte traktat për bashkërendimin automatik të çdo qëndrimi diplomatik, siç është përshkruar nganjëherë, por ishte zotim formal për konsultime të rregullta me Moskën në kohën kur Perëndimi po përpiqej ta izolonte Kremlinin për pushtimin e plotë të Ukrainës, i nisur më 24 shkurt 2022. Bashkimi Evropian kërkoi sqarime, ndërsa më vonë Komisioni Evropian konstatoi se Serbia nuk ishte përafruar me asnjë masë kufizuese të BE-së kundër Rusisë4.

Kjo ka rëndësi, sepse dokumentari u publikua 251 ditë pas nënshkrimit serbo-rus, nga 24 shtatori. Në ato 251 ditë, Beogradi nuk kishte lëvizur drejt njohjes së realitetit shtetëror të Kosovës. Përkundrazi, në nëntor 2022, Lista Serbe dhe zyrtarë serbë u larguan nga institucionet e Kosovës pas përplasjes për targat. Zgjedhjet e jashtëzakonshme të planifikuara për dhjetor u shtynë pas incidenteve të sigurisë. Kur u mbajtën më 23 prill 2023, bojkoti i partive serbe e uli pjesëmarrjen në vetëm 3.47 për qind. Rezultati ishte ligjor, por politikisht i brishtë, me kryetarë shqiptarë në komuna me shumicë serbe5.

Në mars, para zgjedhjeve, ekipi i Albanian Post kishte shkuar në Tirolin Jugor. Në reportazhin gjerman për vizitën, Mehmetaj tha:

“Ne jemi një shtet i ri dhe të drejtat e pakicave ende nuk i kemi në nivelin që ekziston në vende të tjera”.

Pastaj shtoi, “Ne kërkojmë shembuj dhe mundësi se si një model që funksionon mirë mund ta fusim në strukturën tonë shtetërore”.

Ai u kujdes të thoshte se nuk kërkonte kopjim, por elemente frymëzuese6.

Këto fjali tingëllojnë të matura. Problemi është premisa. Pretendimi se Kosova nuk i kishte të drejtat e pakicave në nivel evropian nuk mbështetej nga një analizë krahasuese e Kushtetutës së saj. Kosova u garanton komuniteteve vende në Kuvend, gjuhë zyrtare, përfaqësim institucional, të drejta kolektive, mbrojtje të posaçme të trashëgimisë dhe mekanizma që kërkojnë shumicë të dyfishtë për ligje me interes jetik. Në vitin 2024, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës e përshkroi kornizën ligjore të Kosovës si gjerësisht në përputhje me standardet e Këshillit të Evropës dhe Kushtetutën si një instrument shumë përparimtar. Raporti evidentoi probleme në zbatim, por jo mungesën e arkitekturës evropiane të të drejtave7.

Prandaj fjalia e Mehmetajt nuk ishte thjesht përshkrim. Ajo e vendoste Kosovën në bankën e të akuzuarit para se të fillonte dokumentari. Nëse shteti paraqitet si i mangët në mbrojtjen e pakicave, atëherë çdo kërkesë për autonomi territoriale duket si korrigjim i një padrejtësie. Nëse, përkundrazi, nisemi nga fakti se Kosova ka një nga sistemet më të avancuara kushtetuese të mbrojtjes së komuniteteve, pyetja ndryshon. Atëherë duhet pyetur pse një shtet fqinj që nuk e njeh Kosovën, i financon strukturat paralele dhe e nxit bojkotin e institucioneve të saj, duhet të shpërblehet me një shtresë të re pushteti territorial.

Në reportazhin pesëminutësh, Mehmetaj e përshkroi synimin si krijimin e “një organizate, një lloj ombrelle, ku të gjithë gjejnë vend, për të drejta autonomie të përshtatura brenda shtetit”.

Këtu fjalori lëviz. Mehmetaj nuk flet më vetëm për bashkëpunim ndërkomunal, siç e lejon Kushtetuta e Kosovës. Ai flet për autonomi. Ky nuk është dallim semantik. Një asociacion komunash ofron bashkëpunim mes njësive lokale. Autonomia nënkupton transferim pushteti nga qendra drejt një territori të veçantë8.

Gjykata Kushtetuese e Kosovës kishte përcaktuar qysh në vitin 2015 se parimet e propozuara për Asociacionin ose Bashkësinë e komunave me shumicë serbe nuk i përmbushnin plotësisht standardet kushtetuese dhe se statuti duhej të harmonizohej me Kushtetutën. Dokumentari i prodhuar nga Albanian Post nën drejtimin dhe narracionin e Lirim Mehmetajt, nuk e vendos këtë kufi juridik në qendër të rrëfimit. Në vend të tij, ai e çon shikuesin drejt një province që i mban rreth 90 për qind të taksave të mbledhura dhe rregullon me ligjet e veta rreth 90 për qind të jetës së përditshme9.

Këto janë ndër citatet më të rënda të dokumentarit, jo sepse Tiroli Jugor është dështim, por sepse është sukses i ndërtuar mbi kushte krejt të tjera.

Dokumentari thotë se “autonomia nuk nënkupton ndarje, por bashkim”.

Bashkim i kujt me me kend, veriut të Kosovës me Serbine?

Secila fjali, e marrë veçmas, mund të mbrohet si filozofi paqeje. Të vendosura bashkë, ato e ndërtojnë një drejtim politik. Kosova duhet të jetë bujare. Kosova duhet ta bëjë hapin e parë. Kosova duhet të pranojë autonominë si mjet bashkimi. Serbia nuk vendoset përballë një kushti të barabartë, ta njohë Kosovën, ta heqë atë nga Kushtetuta e vet, t’i shpërbëjë strukturat paralele, ta ndërpresë frikësimin e serbëve lokalë dhe të heqë dorë nga pengimi i anëtarësimit të Kosovës në organizata ndërkombëtare.

Dokumentari i Lirim Mehmetajt madje e formulon konfliktin kështu, “Serbët e Kosovës duan të jetojnë në Kosovë, por vetëm si pjesë e Serbisë, ndërsa Kosova i do serbët e veriut, por si pjesë të Kosovës”.

Kjo fjali i paraqet dy qëndrime si dëshira të barazvlershme. Por njëra është rendi kushtetues i një shteti. Tjetra është pretendimi territorial i një shteti fqinj. Diplomacia mund t’i dëgjojë të dyja. Gazetaria nuk duhet ta fshijë dallimin juridik mes tyre.

Dokumentari e pranon se Serbia nuk e njeh Kosovën dhe se lufta solli vrasje, dëbime, spastrim etnik dhe dhunë seksuale. Ai po ashtu përfshin ekspertë që paralajmërojnë se Tiroli Jugor është shembull dhe jo model për eksport. Këto janë kundërpesha reale dhe duhet të njihen. Por montazhi përfundimtar e vendos peshën emocionale dhe intelektuale te autonomia, paratë, kompetencat, bujaria dhe hapi i parë i Kosovës. Krimi shtetëror serb dhe mosnjohja shfaqen si sfond historik. Vetëqeverisja territoriale paraqitet si e ardhmja praktike.

Ky kornizim bëhet edhe më problematik nga analogjia e zgjedhur. Tiroli Jugor lindi nga një marrëveshje mes Italisë dhe Austrisë pas Luftës së Dytë Botërore. Austria dhe Italia përfundimisht e pranuan marrëveshjen dhe kufirin. Në rastin e Kosovës, Serbia nuk e njeh shtetin brenda të cilit kërkohet autonomia. Ajo vazhdon ta paraqesë Kosovën si pjesë të territorit të vet. Pa njohje të kufirit dhe pa heqje dorë nga pretendimi territorial, autonomia nuk është vetëm mbrojtje e pakicës. Ajo mund të bëhet infrastrukturë e një sovraniteti konkurrues.

Më 27 shkurt dhe 18 mars 2023, Kosova dhe Serbia pranuan Marrëveshjen për rrugën drejt normalizimit dhe aneksin e zbatimit në Ohër. Teksti kërkonte respektimin e të gjitha neneve me mirëbesim dhe parashihte vetëmenaxhim për komunitetin serb në Kosovë. Por Aleksandar Vuçiq tha menjëherë se nuk do ta nënshkruante dhe se nuk do ta pranonte anëtarësimin e Kosovës në Kombet e Bashkuara. Kështu, Perëndimi i kërkonte Kosovës ta materializonte pjesën më të ndjeshme të marrëveshjes, ndërsa e lejonte Serbinë ta mohonte publikisht logjikën e saj shtet me shtet10.

Më 26 maj 2023, Sekretari amerikan i Shtetit Antony Blinken e dënoi hyrjen e autoriteteve të Kosovës në ndërtesat komunale dhe kërkoi ndryshim të menjëhershëm të kursit. Tre ditë më vonë, protestuesit serbë e sulmuan KFOR-in në Zveçan. NATO fillimisht raportoi dhjetëra të plagosur dhe më vonë e konfirmoi se dhuna e majit kishte lënë 93 ushtarë të KFOR-it të lënduar rëndë11.

Këtu qëndron dështimi moral i politikës së atëhershme amerikane dhe evropiane. Washingtoni e artikuloi dënimin ndaj qeverisë së Kosovës shpejt, qartë dhe në nivelin e Sekretarit të Shtetit. Kosova u përjashtua nga stërvitja Defender Europe 23. Bashkimi Evropian vendosi masa që i ndalën vizitat e nivelit të lartë dhe e pezulluan një pjesë të ndihmës ekonomike. Ndërsa dhuna e organizuar kundër policisë dhe KFOR-it u dënua, por ndaj Serbisë nuk u vendos një paketë shtetërore e krahasueshme masash12.

Alicia Kearns, atëherë kryetare e Komisionit për Punë të Jashtme në Parlamentin britanik, e përshkroi saktë pabarazinë. Ajo tha se kryetarët e zgjedhur kishin kërkuar ta ushtronin detyrën dhe se dhuna ishte organizuar rreth ndërtesave komunale. Pastaj pyeti pse aleatët po jepnin një përgjigje kaq joproporcionale dhe të pabalancuar.

“Një aleat demokratik mori pjesën më të madhe të goditjeve”, tha ajo, ndërsa kërkoi kundërmasa ndaj milicive të financuara dhe të armatosura nga Beogradi13.

---

Kritika ndaj Washingtonit nuk e kërkon shpikjen e një komploti. Faktet publike mjaftojnë. Administrata e Blinkenit zgjodhi ta ushtronte levën më të fortë ndaj palës që varej më shumë nga aleanca perëndimore. Ambasadori Jeffrey Hovenier e bëri të qartë se përjashtimi nga ‘Defender Europe’ ishte pasoja e parë për Kosovën, e cila po i rezistonte një agresioni të jashtëm të bashkërenduar me Moskën zyrtare. Kjo mund të ketë qenë diplomaci e lehtë, por nuk ishte domosdoshmërisht diplomaci e drejtë. Ajo e mësoi Beogradin se bojkoti, mobilizimi i turmave dhe kërcënimi me përshkallëzim mund ta zhvendosnin presionin perëndimor drejt Prishtinës.

Emmanuel Macron dhe Olaf Scholz kërkuan zgjedhje të reja në veri. Josep Borrell dhe Miroslav Lajçak e përqendruan procesin te tërheqja e policisë, zgjedhjet e reja dhe Asociacioni. Zgjedhjet e reja mund të ishin rrugë e arsyeshme për rikthimin e legjitimitetit lokal. Por kërkesa nuk u shoqërua me garanci të detyrueshme se Beogradi nuk do ta urdhëronte edhe një bojkot. Pa një kosto për sabotimin e votës, formula rrezikonte ta kthente vetë bojkotin në instrument negociues.

Duhet korrigjuar edhe një pretendim që është përsëritur në debatin publik. Kur forcat serbe ndaluan tre policë të Kosovës më 14 qershor 2023, vendndodhja e ndalimit u kontestua nga të dyja palët. Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian dhe Mbretëria e Bashkuar kërkuan lirimin e tyre të menjëhershëm dhe pa kushte. Prandaj nuk është e saktë të thuhet se Perëndimi nuk reagoi. Kritika e saktë është se reagimi nuk u shndërrua në një mekanizëm të qëndrueshëm përgjegjësie ndaj Serbisë14.

Pastaj erdhi 24 shtatori 2023. Një grup serbësh të armatosur rëndë e sulmoi Policinë e Kosovës në Banjskë dhe vrau Afrim Bunjakun. Milan Radoiçiq, atëherë nënkryetar i Listës Serbe, pranoi se kishte marrë pjesë dhe se e kishte organizuar grupin, ndërsa mohoi përfshirjen e shtetit serb. Parlamenti Evropian kërkoi hetim të plotë dhe masa ndaj Serbisë nëse provohej përfshirja e saj. Në prill 2026, Gjykata Themelore në Prishtinë i dënoi tre nga të akuzuarit dhe konstatoi se plani i organizuar synonte shkëputjen e komunave veriore dhe bashkimin e tyre me Serbinë. Mbi 40 të akuzuar të tjerë, përfshirë Radoiçiqin, vazhdonin të ishin jashtë kapjes së drejtësisë kosovare15.

Banjska nuk provon se dokumentari i Albanian Post ishte pjesë e operacionit. Ajo provon diçka tjetër, shumë të rëndësishme për gjykimin editorial. Në të njëjtën hapësirë që dokumentari po e imagjinonte veriun e vendit si territor të autonomisë së thellë, një grup i armatosur u përpoq të krijonte me forcë një realitet të tillë territorial. Kjo e bën të pafalshme mungesën e një analize të plotë të rrezikut të sigurisë. Nuk mund të flitet për mbajtjen e 90 për qind të taksave, ligje provinciale dhe pushtet mbi 90 për qind të jetës së përditshme, pa pyetur se kush do ta kontrollonte policinë, kufirin, armët, financimin nga Serbia dhe lidhjen komanduese me Beogradin.

Sulmi ndaj kanalit Ibër-Lepenc më 29 nëntor 2024 e shtoi edhe një paralajmërim. Shpërthimi e dëmtoi infrastrukturën që i furnizon me ujë termocentralet kryesore dhe disa qytete. Qeveria e Kosovës i akuzoi struktura të mbështetura nga Serbia, ndërsa Beogradi e mohoi përfshirjen. Në dhjetor 2025, prokuroria ngriti aktakuzë ndaj tre personave dhe tha se njëri po punonte për inteligjencën ushtarake serbe. Këto janë akuza që duhet të provohen në gjykatë, jo përfundime që mund të shpallen paraprakisht. Por ato tregojnë pse çdo model autonomie për veriun duhet të analizohet së pari si çështje sigurie, sovraniteti dhe llogaridhënieje16. Sipas autoriteteve të Kosovës, analiza e FBI-së konfirmoi gjurmë që i lidhin të dyshuarit me vendin e krimit, duke e bërë rastin një çështje serioze sigurie, sovraniteti dhe llogaridhënieje17.

Historia e afërt e bën edhe më të rëndë këtë neglizhencë. Departamenti amerikan i Shtetit dokumentoi në vitin 1999 se forcat serbe vranë rreth 10000 shqiptarë të Kosovës, dëbuan me forcë më shumë se 1.5 milionë njerëz nga shtëpitë e tyre dhe zhvilluan një fushatë sistematike të djegies, grabitjes, dhunës seksuale dhe shkatërrimit të dokumenteve të identitetit. Ky dokument nuk duhet përdorur për t’i fajësuar qytetarët serbë të sotëm. Duhet përdorur për t’ua kujtuar diplomatëve se garancitë e sigurisë nuk mund të ndërtohen mbi harresë18.

Edhe vazhdimësia politike ka rëndësi. Vuçiq shërbeu si ministër i Informacionit në fund të regjimit të Sllobodan Millosheviqit, kur ligjet ndëshkuese i mbyllnin ose gjobitnin mediat kritike. Sot ai paraqitet si partner i domosdoshëm i Perëndimit, megjithëse Serbia vazhdoi të mos vendoste sanksione ndaj Rusisë dhe të mbante marrëdhënie të nivelit të lartë me Moskën. Kjo nuk e bën çdo marrëveshje me Serbinë të gabuar. E bën politikën e relativizimit përmes lëshimeve pa kushte strategjikisht të rrezikshme19.

Për këtë arsye, unë nuk e shoh dokumentarin “Veriu si Tiroli Jugor” si një film neutral mbi të drejtat e pakicave. E shoh si një ndërhyrje editoriale që e zgjodhi analogjinë më të favorshme për kërkesën e Serbisë dhe analogjinë më pak të kujdesshme për sigurinë e Kosovës. Ai e paketoi një çështje të sovranitetit të kontestuar si problem të dizajnit institucional. E shndërroi presionin e një shteti fqinj në nevojë për bujari të shtetit të sulmuar. Dhe e la pothuajse të pashpjeguar se autonomia e thellë, pa njohje dhe pa çarmatim, mund të shërbejë jo si urë bashkëjetese, por si platformë për ndarje.

Baton Haxhiu figuron në faqen zyrtare të Albanian Post si themelues. Kjo e bën legjitime pyetjen për përgjegjësinë e tij editoriale mbi një prodhim kaq të rëndësishëm. Por përgjegjësia duhet kërkuar për atë që mund të provohet, zgjedhjen e kornizës, mungesën e kundërpeshës, relativizimin e sovranitetit dhe dështimin për ta trajtuar ndërhyrjen e Beogradit si faktorin qendror20.

Shtetet e Bashkuara kanë të drejtë të kërkojnë maturi nga Kosova. Bashkimi Evropian ka të drejtë të kërkojë mbrojtje të plotë për çdo qytetar serb. Por Blinken, Hovenier, Borrell, Lajçak dhe Macron gabuan kur e trajtuan bindjen e aleatit demokratik si zëvendësim për frenimin e shtetit që e prodhonte krizën. Diplomacia që e shpërblen bojkotin dhe e ndëshkon zbatimin e ligjit nuk e ul tensionin. Ajo e mëson sabotuesin se tensioni paguan.

Kosova nuk duhet ta refuzojë bashkëpunimin ndërkomunal, decentralizimin e arsyeshëm ose garancitë evropiane për komunitetin serb. Ajo duhet ta refuzojë një rend ku të drejtat e pakicës shndërrohen në levë të një shteti që nuk e njeh ekzistencën e Kosovës. Çdo marrëveshje e ardhshme duhet të ketë kufij të prerë kushtetues, kontroll të plotë financiar, ndalim të kompetencave ekzekutive paralele, çarmatim të verifikueshëm, pjesëmarrje të lirë në zgjedhje dhe përgjegjësi penale për dhunën.

Tiroli Jugor funksionoi sepse palët ndërtuan një rend të pranuar dhe hoqën dorë nga ndryshimi i kufirit me forcë. Veriu i Kosovës nuk mund të bëhet Tirol Jugor për sa kohë që Beogradi e trajton atë si territor për t’u rikthyer, e jo si vend ku qytetarët serbë duhet të jetojnë të lirë brenda Republikës së Kosovës. Ky është dallimi që Lirim Mehmetaj e mjegulloi në dokumentarin e tij. Banjska, 115 ditë më vonë, e shkroi atë dallim me gjak.

KRONIKAT E BARUTIT

Si u zhvesh Baton Haxhiu në Hagë

Për më shumë se një vit, transkriptet dhe dëshmitë që përbëjnë shtyllën kurrizore të këtij hulumtimi kanë ndenjur mbi tavolinën time, si një peshë e rëndë dhe e heshtur letre që refuzonte të shpërfil…

Read more

5 months ago · 6 likes · Vudi Xhymshiti

KRONIKAT E BARUTIT

Baton Haxhiu si Jehona e Beogradit

Në teatrin e përgjakshëm të Ballkanit, ku historia shpesh shkruhet me hirin e fshatrave të djegur dhe heshtjen e varreve masive, ekziston një specie që mbijeton jo përmes trimërisë, por përmes zvarri…

Read more

3 months ago · 11 likes · Vudi Xhymshiti

Shënimet dhe burimet

Read more