46 punëtorë humbën jetën në tri vjet. Pse vendi i punës vazhdon të jetë i pasigurt?
Derisa dhjetëra punëtorë e humbin jetën në ndërtim, dështimi i koordinimit institucional mes inspektoratit dhe prokurorisë po e krijon një kulturë të rrezikshme të mosndëshkimit të plotë.
Kosova po ndërton më shumë. Vinça, pallate, rrugë dhe zona të reja banimi po e ndryshojnë pamjen e qyteteve. Ekonomia është rritur dhe sektori i ndërtimit vazhdon të jetë një nga motorët kryesorë të zhvillimit. Por pas kësaj rritjeje fshihet një kosto njerëzore që vazhdon t’i shqetësojë institucionet, sindikatat dhe organizatat që i monitorojnë të drejtat e punëtorëve.
Raporti më i fundit i BIRN Kosovës, i përgatitur në bashkëpunim me Qendrën për Trajnim dhe Burime për Avokim dhe Fondacionin Jahjaga, arrin në përfundimin se shkeljet e sigurisë dhe shëndetit në punë vazhdojnë të hetohen dobët, ndërsa dënimet ndaj punëdhënësve shpesh mbeten të lehta.
Sipas të dhënave zyrtare të analizuara në raport, ndërmjet viteve 2023 dhe 2026, në Kosovë humbën jetën 46 punëtorë në aksidente në vendin e punës. Gjatë së njëjtës periudhë u regjistruan 1,709 aksidente pune.
Megjithatë, Sindikata e Pavarur e Punëtorëve të Sektorit Privat paraqet një pasqyrë edhe më shqetësuese.
Sipas sindikatës, numri i punëtorëve që humbën jetën gjatë kësaj periudhe arrin në 77. Dallimi vjen nga mënyra e llogaritjes. Institucionet regjistrojnë vetëm vdekjet që ndodhin në vendin e punës, ndërsa sindikata i përfshin edhe punëtorët që ndërruan jetë më vonë si pasojë e plagëve të marra gjatë punës.
Ky dallim ngre një pyetje të rëndësishme.
Sa e plotë është pasqyra që institucionet kanë për sigurinë në vendin e punës?
Raporti i BIRN-it argumenton se një pjesë e konsiderueshme e shkeljeve nuk arrijnë kurrë të hyjnë në statistikat zyrtare.
Autori kryesor i raportit, Kreshnik Gashi, e përshkroi këtë si një “shifër të errët”, duke paralajmëruar se shumë raste mbeten jashtë vëmendjes së institucioneve.
Sipas raportit, autoritetet shpesh reagojnë vetëm pasi ndodh një tragjedi.
Mungesa e helmetës, rripave mbrojtës, skelave të sigurta apo pajisjeve të tjera mbrojtëse nuk trajtohet gjithmonë si shkelje serioze nëse nuk ka viktima.
Autorët argumentojnë se kjo qasje e krijon një kulturë ku parandalimi mbetet në plan të dytë.
Në praktikë, kjo do të thotë se shumë punëdhënës përballen me pasoja vetëm pasi një punëtor plagoset rëndë ose e humb jetën.
Sektori i ndërtimit vazhdon të jetë më i ekspozuari ndaj aksidenteve fatale.
Puna në lartësi, përdorimi i makinerive të rënda dhe mungesa e masave mbrojtëse e bëjnë këtë sektor një nga profesionet me rrezikun më të madh në Kosovë.
Por raporti thekson se problemi nuk kufizohet vetëm te ndërtimtaria.
Edhe sektorë të tjerë të prodhimit dhe industrisë vazhdojnë të regjistrojnë aksidente serioze, ndërsa kontrollet parandaluese mbeten të pamjaftueshme.
Një tjetër problem që e identifikon raporti është koordinimi ndërmjet institucioneve.
Sipas analizës, Inspektorati i Punës dhe Prokuroria shpesh veprojnë paralelisht, pa bashkëpunim të mjaftueshëm.
Në raste kur inspektorët konstatojnë shkelje që mund të përbëjnë vepër penale, ato jo gjithmonë referohen për hetim penal.
Kjo krijon boshllëqe në zinxhirin e përgjegjësisë.
Punëdhënësi mund të gjobitet administrativisht, por procedura penale nuk zhvillohet gjithmonë edhe kur shkeljet janë serioze.
Raporti e analizon edhe mënyrën si gjykatat i trajtojnë këto raste.
Nga 37 aktgjykime penale të shqyrtuara, 35 përfunduan me shpallje fajësie.
Megjithatë, vetëm tre raste rezultuan me dënime efektive me burg prej një viti e gjysmë.
Vetëm në një rast gjykata vendosi edhe ndalim të ushtrimit të profesionit.
Në shumicën e vendimeve, gjykatat i kushtuan më shumë rëndësi rrethanave lehtësuese sesa atyre rënduese.
Raporti ngre shqetësim edhe për kohëzgjatjen e procedurave.
Familjet e viktimave presin mesatarisht tre vjet e gjysmë për një vendim të shkallës së parë.
Për ta marrë një vendim të formës së prerë nevojiten rreth 42 muaj.
Për familjet që kanë humbur një të afërm, kjo do të thotë vite pritjeje për drejtësi dhe për mundësinë e kompenzimit.
Raporti e kritikon edhe përdorimin e marrëveshjeve për pranimin e fajësisë ndërmjet prokurorisë dhe punëdhënësve.
Sipas autorëve, pasi arrihet një marrëveshje e tillë, viktimat ose familjet e tyre nuk kanë mundësi ta ankimojnë dënimin.
Kjo, sipas raportit, i kufizon të drejtat e tyre në proces.
Zëvendësministri i Punës, Familjes dhe Vlerave të Luftës, Agron Dobruna, pranoi gjatë prezantimit të raportit se legjislacioni i Kosovës është në masë të madhe i harmonizuar me direktivat e Bashkimit Evropian, por zbatimi mbetet sfidë.
Ai tha se kultura e parandalimit dhe menaxhimit të rrezikut është ende e dobët dhe se shumë punëtorë nuk janë mjaftueshëm të informuar për të drejtat e tyre.
Ky vlerësim përputhet edhe me gjetjet e raportit të Bertelsmann Stiftung.
Raporti ndërkombëtar vëren se Kosova i ka përmirësuar disa tregues ekonomikë, por administrata publike, drejtësia dhe zbatimi praktik i ligjeve vazhdojnë të përballen me dobësi institucionale.
Për qytetarët, këto dobësi nuk janë vetëm çështje procedurash.
Ato ndikojnë drejtpërdrejt në sigurinë e njerëzve që çdo mëngjes nisen për në punë.
Një inspektim i munguar, një procedurë e vonuar ose një shkelje që nuk ndëshkohet mund të ketë pasoja të pakthyeshme.
Siguria në punë nuk lidhet vetëm me jetën e punëtorit.
Kur një punëtor e humb jetën ose mbetet me aftësi të kufizuara, pasoja e prek të gjithë familjen. Humbet burimi kryesor i të ardhurave, rritet pasiguria ekonomike dhe shpesh familjarët përballen me vite procedurash gjyqësore.
Kjo ndikon edhe në ekonomi.
Punëtorët e trajnuar janë një nga burimet më të rëndësishme të zhvillimit. Humbja e tyre, kostot e aksidenteve dhe mungesa e standardeve të sigurisë e rrisin barrën për sistemin shëndetësor, sigurimet dhe bizneset.
Raporti i BIRN-it arrin në përfundimin se ndryshimi nuk kërkon vetëm ligje të reja.
Ai kërkon kontrolle më të shpeshta, bashkëpunim më të mirë ndërmjet institucioneve, hetime më të shpejta, dënime proporcionale me shkeljet dhe një kulturë ku siguria konsiderohet pjesë e pandashme e çdo vendi pune.
Për shumë qytetarë, puna është mënyra për ta siguruar jetesën.
Por ajo nuk duhet të jetë një rrezik për jetën.
Mbrojtja e punëtorëve nuk është vetëm detyrim ligjor i punëdhënësve dhe institucioneve.
Ajo është një tregues i mënyrës se si një shoqëri e vlerëson jetën dhe dinjitetin e njerëzve që e mbajnë ekonominë në lëvizje.