Fabrika e diplomave të pavlera që po e dëbon rininë nga Kosova
Kosova po shpenzon miliona për një sistem arsimor të dështuar që prodhon vetëm diploma të pavlera në letër dhe dëbon rininë drejt rrugëve të gurbetit.
Kosova i ka rritur investimet në arsim dhe i ka zgjeruar mundësitë për studime universitare gjatë viteve të fundit. Tarifat në universitetet publike janë hequr, ndërsa gjithnjë e më shumë të rinj po i përfundojnë studimet e larta.
Megjithatë, raportet ndërkombëtare1 tregojnë se tregu i punës vazhdon të përballet me një paradoks.
Nga njëra anë, mijëra të rinj diplomohen çdo vit. Nga ana tjetër, bizneset raportojnë mungesë të fuqisë punëtore të kualifikuar, ndërsa shumë të rinj nuk arrijnë të gjejnë punë në profesionin për të cilin janë arsimuar.
Raporti i Bertelsmann Stiftung për vitin 2026 vlerëson se sistemi arsimor në Kosovë vazhdon të përballet me probleme strukturore që e kufizojnë zhvillimin ekonomik të vendit.
Sipas raportit, Kosova ndan rreth 4.6 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto për arsimin. Ky nivel financimi është i krahasueshëm me disa vende të rajonit, por sfida nuk lidhet vetëm me shumën e investimeve.
Problemi kryesor mbetet cilësia.
Raporti thekson se arsimi profesional ende nuk i përgjigjet plotësisht nevojave të ekonomisë, ndërsa lidhja mes shkollave, universiteteve dhe sektorit privat mbetet e dobët.
Në shumë raste, studentët i përfundojnë studimet pa i fituar aftësitë praktike që kërkohen nga punëdhënësit.
Për këtë arsye, shumë kompani investojnë vetë në trajnimin e punëtorëve të rinj pasi i punësojnë.
Në të njëjtën kohë, një pjesë e të rinjve vendosin të largohen nga Kosova për të kërkuar mundësi më të mira pune jashtë vendit2.
Raporti e lidh këtë fenomen jo vetëm me pagat, por edhe me mungesën e perspektivës profesionale.
Shumë të rinj nuk shohin mundësi për zhvillim afatgjatë në profesionin e tyre.
Një tjetër sfidë mbetet pabarazia në qasjen në arsim.
Shkollat fillore ofrojnë mësim në disa gjuhë, përfshirë shqipen, serbishten, boshnjakishten dhe turqishten. Megjithatë, dallimet ndërmjet zonave urbane dhe atyre rurale vazhdojnë të jenë të mëdha.
Në shumë komuna të vogla mungojnë laboratorët, pajisjet moderne dhe infrastruktura e nevojshme për mësim cilësor.
Kjo i kufizon mundësitë e nxënësve që jetojnë larg qendrave të mëdha.
Raporti thekson se arsimi i mesëm profesional është zgjeruar përmes modelit të arsimit dual, ku nxënësit e ndjekin njëkohësisht mësimin në shkollë dhe praktikën në kompani.
Ky model synon t’i përgatisë të rinjtë më mirë për tregun e punës.
Megjithatë, zbatimi mbetet i kufizuar dhe ende nuk përfshin një numër të madh nxënësish.
Edhe arsimi universitar përballet me sfida.
Kosova ka tre universitete publike dhe disa institucione të tjera të arsimit të lartë, por raporti ngre shqetësime për cilësinë e një pjese të institucioneve private.
Në të njëjtën kohë, financimi për kërkimin shkencor mbetet shumë i ulët.
Sipas të dhënave të raportit, Kosova shpenzon vetëm rreth 0.1 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto për kërkim dhe zhvillim, shumë më pak se mesatarja e Bashkimit Evropian.
Kjo e kufizon mundësinë që universitetet të zhvillojnë inovacion, teknologji dhe projekte kërkimore që do ta ndihmonin ekonominë.
Një problem tjetër lidhet me përfshirjen.
Raporti vëren se fëmijët nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian vazhdojnë të kenë rrezik më të lartë për ta braktisur shkollën.
Edhe fëmijët me aftësi të kufizuara përballen me pengesa në qasjen në transport, ambiente të përshtatura dhe mbështetje profesionale.
Në të njëjtën kohë, sistemi arsimor mbetet i ndarë sipas komuniteteve etnike.
Në disa pjesë të vendit funksionojnë sisteme të ndryshme arsimore, gjë që i kufizon kontaktet ndërmjet nxënësve dhe e vështirëson ndërtimin e marrëdhënieve afatgjata mes komuniteteve.
Për familjet, cilësia e arsimit nuk është vetëm çështje diplomash.
Ajo ndikon drejtpërdrejt në mundësinë që fëmijët të gjejnë punë, të ndërtojnë karrierë dhe të qëndrojnë në Kosovë.
Kur arsimi nuk përputhet me nevojat e ekonomisë, pasojat ndihen nga të gjithë.
Bizneset nuk gjejnë punëtorët që kërkojnë.
Të rinjtë nuk gjejnë profesionin që kanë studiuar.
Ekonomia e humb potencialin e zhvillimit.
Raporti i Bertelsmann Stiftung arrin në përfundimin se Kosova ka bërë përparim në zgjerimin e qasjes në arsim dhe në mbështetjen financiare për studentët.
Megjithatë, reforma më e rëndësishme mbetet përpara.
Ajo lidhet me përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies, lidhjen më të fortë mes arsimit dhe tregut të punës, investimet në kërkimin shkencor dhe krijimin e kushteve që të rinjtë ta shohin të ardhmen e tyre profesionale në Kosovë, e jo jashtë saj.
BTI 2026 Country Report Kosovo — BTI Report
